Sử dụng khẩu trang đúng cách thời Virus Corona

Những ngày này thấy có rất nhiều khuyến cáo cũng như hướng dẫn sử dụng khẩu trang phòng dịch.

Xin tổng hợp lại và bổ sung thêm (bài thiên về thực hành, không đi quá sâu vào các chi tiết kỹ thuật)

1/ Khẩu trang (KT) có thực sự giúp tránh lây nhiễm không?

CÓ.

Mang KT khi bị bệnh hay khi tiếp xúc với người mắc bệnh truyền nhiễm qua hô hấp giúp giảm bớt lây lan là điều chắn chắn. Có vậy các tổ chức Y tế quốc tế và quốc gia mới khuyến cáo sử dụng tại các vùng dịch lưu hành.

Thế thì tại sao có 1 số tài liệu cho rằng KT không ngăn cản được Coronavirus?

Nếu xét tương quan về kích thước qua lọc, các loại virus thường có kích cở rất nhỏ: Coronavirus: 150_200 nm, influenza virus (virus cúm): 80_120 nm (nhắc lại: 100 nanometer # 0,1micrometer # 1/10.000 mm) trong khi đó lỗ lọc trên màng lọc của các loại KT y tế thường dùng có kích thước lớn hơn nhiều, loại màng lọc nano-size của N95 cũng khoảng 300 nm. Cho nên virus qua được dễ dàng, nghĩa là nói KT không lọc được bản thân con Coronavirus là đúng.

Nhưng con đường lây nhiễm coronavirus là qua các giọt nhiễm (droplets) tạo ra khi bệnh nhân nói chuyện, hắt hơi, ho, hỉ mũi…(trong phạm vi khoảng 2m) hay qua các dịch tiết hô hấp bám trên các bề mặt. Những droplets này kích thước khác nhau. Các droplets chứa virus có kích thước càng nhỏ thì khả năng gây bệnh càng cao, vì chúng có thể được hít vào càng sâu tận đến phế nang gây viêm phổi. Màng lọc KT sẽ lọc được (tức không cho qua) những giọt lớn (large-particle droplets) trong đó có chứa virus, vì khuẩn. Chúng sẽ bị vướng lại trên bề mặt KT.

Vậy nên sử dụng KT Y tế vẫn có tác dụng như 1 màng ngăn vật lý, cản được các tiểu thể lớn trong không khí, cản các giọt chất lỏng bắn vào trong đó có chứa mầm bệnh. Do đó hạn chế được lây lan qua hô hấp ở vùng dịch lưu hành cao.

2/ Đeo Khẩu Trang có bảo đảm 100% phòng được lây nhiễm không?

KHÔNG

Hiệu quả phòng vệ của KT phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có yếu tố độ kín của KT khi mang.

Loại KT y tế có cấu tạo khi đeo sẽ che phủ mũi miệng nhưng lại hở chung quanh (face masks được xếp vào loại loose_fitting masks) nên các giọt hay các dịch tiết chứa virus, vì khuẩn vẫn có thể theo vào hay theo ra qua các chỗ hở gây lây nhiễm.

Ngay cả KT N95 respirator có ưu điểm kín hơn, nhưng muốn hữu hiệu cũng phải làm test trước để xác định loại kích cỡ nào của KT phù hợp với từng khuôn mặt.

Ngoài độ kín ra, màng lọc của KT cũng không phải ngăn được 100%. Các giọt rất nhỏ (very small-particle droplets) vẫn có thể qua được.

Ngoài ra, sử dụng KT không đúng cách có khi lại gây lây nhiễm cho chính người đeo hay người chung quanh.

3/ Có mấy loại KT? Cấu tạo và công dụng?

Có rất nhiều loại KT khác nhau, cho y tế và cho lãnh vực ngoài y tế. Liên quan phòng lây nhiễm qua hô hấp thường dùng 2 loại đã được giới thiệu bên trên:

* KT y tế (Medical masks) còn được gọi là KT phẩu thuật (Surgical masks), KT thủ thuật (Procedure masks), KT mặt (Face masks) …
(hình 1)

Có nhiều hãng sản xuất khác nhau. Khi mua nên để ý loại đã được cấp chứng nhận y tế

Thường 2 mặt KT loại này có màu khác nhau. Mặt màu trắng thường hướng về phía người dùng, mặt này hút được hơi ẩm thoát ra từ hơi thở người đeo. Mặt kia hướng ra ngoài, màu mặt ngoài khác nhau tùy hãng sx, thường là màu xanh, mặt này không thấm nước.

Mép trên của KT thường có 1 gờ cứng, uốn cong được, nhằm mục đích giúp ép sát phần cứng này theo gờ mũi làm cho mép KT gần sát với da mặt (H2)

Tùy nhà sx mà mỗi loại KT có hệ thống dây đeo khác nhau:
+ dùng 2 quai thun móc vào tai 2 bên
+ dùng dây (thường bằng vải) buộc vào đầu (2 sợi bên trên, 2 sợi bên dưới)
+ hay dùng vòng thun vòng qua đầu (vòng trên quanh đỉnh đầu, vòng dưới quanh gáy)
(H3)
Surgical mask thường
được dùng trong bệnh viện nhằm bảo vệ nhân viên y tế và bệnh nhân tránh lan truyền bệnh qua hô hấp.

Khi có dịch bệnh lây qua hô hấp thì loại KT này thường được khuyến cáo sử dụng trong cộng đồng để bảo vệ hạn chế lây lan, hoặc để bảo đảm vô khuẩn khi bs, Y tá làm thủ thuật, phẩu thuật, hoặc giúp tránh các chất nhiễm bẩn văng vào mặt.

3.2/ KT chống bụi, chống ngạt, chống độc N95 respirators (hình 9).

Có con số 95 trong tên gọi vì KT loại này phải đạt được tiêu chuẩn ngăn được 95% các tiểu thể có kích cở rất nhỏ (khoảng 300 nm) (và cũng vì vậy nên tên gọi có chữ N nghĩa là Nano-size)
Tại Mỹ, cơ quan thẩm định KT N95 là NIOSH (National Institute for Occupational Safety and Health: Viện Quốc Gia về Sức Khỏe và An Toàn Lao Động)
Loại này cũng thường được nhân viên y tế sử dụng. KT N95 dùng cho y tế phải được FDA cấp chứng nhận.
Có nhiều nhà sx khác nhau (tên hãng SX thường được gọi theo ký tự như 3M, A, B, C …. X,Y,Z) và có nhiều kích cở khác nhau.
So với surgical mask, KT N95 có độ kín tốt hơn. Nhưng muốn sử dụng hiệu quả phải làm test kiểm tra độ kín (fit test) trước. Ở bệnh viện nhiều nước người ta đã thực hành N95 fit test mỗi năm hoặc mỗi 2 năm cho tất cả nhân viên y tế để mỗi cá nhân biết code của KT N95 nào phù hợp khuôn mặt mình để khi cần sử dụng đúng loại (hình 8) . Nếu gương mặt nhân viên có thay đổi nhiều thì phải làm lại test trước thời hạn.
Do kín hơn và độ lọc tốt hơn (lỗ lọc nhỏ hơn) nên đeo KT N95 cảm giác sẽ khó chịu hơn do kháng lực đường thở cao, nhất là khi có ứ đọng hơi ẩm và chất tiết từ người mang.

Loại KT N95 có van sẽ khắc phục được tình trạng kháng lực.

Nhắc lại, khi mua hay đặt hàng KT trên mạng cần kiểm tra xem loại KT đó có được kiểm chứng dùng được trong y tế không.

4/ Mang Khẩu Trang thế nào cho đúng cách?

Tuân thủ hướng dẫn sử dụng của nhà sx về cách mang (và cách tháo KT). Các nguyên tắc chung như sau:
_ Rửa tay (với xà phòng và nước, hay với dung dịch rửa tay nhanh: hand sanitizers) và lau tay khô trước khi chạm tay vào KT sạch trong hộp.
(có dịp sẽ trình bày riêng về phương pháp rửa tay)
_ Kiểm tra xem KT có bị lỗi gì không. Nếu có dấu hiệu thủng, rách .. phải vứt bỏ
_ Xác định mép trên của KT, đó là mép có gờ cứng, uốn cong được, để uốn theo bờ mũi, mép này phải được giữ hướng lên trên trước khi áp KT vào mặt.
_ Phải lưu ý hướng mặt trong KT, thường có màu trắng, vào phía mặt người dùng.
_ Áp KT vào mặt và buộc hay móc dây vào.
+ Đối với loại có quai buộc vành tai, cầm KT ở vị trí 2 quai, cài vào vành tai 1 bên trước sau đó cài bên kia.
+ Đối với loại có dây buộc, nắm lấy KT tại vị trí các dây, buộc vòng ra sau đầu, 2 sợi trên buộc trước rồi đến 2 sợi dưới buộc sau (sau khi đã điều chỉnh phần mũi, sẽ trình bày sau). Buộc kiểu thắt nơ/nút rút.
+ Đối với loại có 2 vòng thun tròng qua đầu, giữ KT trước mặt bằng cách dùng đầu ngón tay nắm vào gờ cứng của mép trên KT, khi đó 2 vòng thun buông tự do. Vòng trên được tròng qua khỏi đầu trước và giữ vào vị trí sau chỏm đầu. Sau đó đến vòng dưới, cũng tròng qua khỏi đầu đến vị trí sau gáy.
_ Điêu chỉnh phần mũi: Khi KT đã đúng vị trí, dùng ngón trỏ và ngón cái ấn nhẹ vào mép trên KT chỗ gờ cứng, miết vào 2 bên mũi cho KT sát vào da.
_ Nếu dùng KT có 4 dây buộc thì đây là lúc mình buộc 2 dây dưới sau đầu quanh gáy. Sở dĩ không làm ngay sau khi buộc 2 dây trên là bởi vì động tác điều chỉnh phần mũi có thể sẽ làm cho KT không còn khít nữa. Nếu chúng ta buộc 2 dây dưới này trước khi điều chỉnh phần mũi thì lúc này có thể chúng ta lại phải buộc lại.
_ Điều chỉnh KT cho bảo đảm che phủ mũi miệng, kéo mép dưới KT xuống cho qua khỏi và nằm dưới cằm.

5/ Cách tháo KT sau khi sử dụng:

_ Tùy theo chúng ta sử dụng bàn tay làm gì trước đó. Có thể phải rửa tay sạch (hoặc tháo găng tay sau đó rửa tay) trước khi tháo KT.
_ Tháo KT cẩn thận, chỉ sờ vào mép KT hoặc các dây buộc… Không chạm tay vào mặt trước KT, là nơi có thể đã nhiễm bẩn.
_ Tháo KT:
+ Đối với KT có quai buộc tai (ear loops) thì nắm vào 2 quai đó và tháo ra khỏi 2 tai, cùng 1 lúc hoặc từng bên một.
+ Đối với KT có dây buộc quanh đầu thì tháo 2 dây bên dưới trước rồi đến tháo 2 dây bên trên sau. Tháo KT ra khi tay đang nắm dây bên trên.
+ Đối với KT có vòng thun tròng qua đầu: tháo vòng thun bên dưới trước, bằng cách nâng lên qua khỏi đầu ra trước sau đó đến tháo vòng thun bên trên sau và tháo KT ra khi tay vẫn nắm vòng thun.
_ KT chỉ xài 1 lần, sau khi tháo ra phải vứt vào thùng rác ngay lập tức.
+ Tại các cơ sở Y tế thường có thùng rác đặc biệt dành cho các chất thải sinh học nguy hiểm như KT, găng tay.
+ Tại các nơi khác, KT nhiễm bẩn có thể được đưa vào 1 túi nilon, buộc lại vất cả túi nilon vào sọt rác (H7)
_ Rửa tay sạch sau khi vứt KT phòng khi tay nhiễm bẩn do cầm nắm KT khi tháo vứt.

6/ Thời gian đeo 1 KT dài nhất là bao lâu trước khi thay?

KT Y tế chỉ dùng 1 lần và mỗi lần chỉ dùng cho 1 người.
KT phải thay trong các tình huống:
_ Khi bị nhiễm bẩn nhìn thấy được.
_ Khi hơi ẩm và chất tiết từ đường thở người đeo thải ra làm ẩm ướt hay làm tăng kháng lực màng lọc KT gây khó chịu, khó thở.
_ Khi KT trở nên lỏng, tuột không còn kín hay khi KT bị rách, hỏng.
_ Không đeo 1 KT kéo dài quá 8 tiếng.

6/ Về hiệu quả phòng bệnh, loại KT nào tốt hơn? Surgical mask hay N95?Tức nên sử dụng loại nào?

Câu hỏi khó.

Về kỹ thuật, xét trên cấu trúc màng lọc KT và độ kín khi đeo thì N95 respirators tốt hơn (và đương nhiên giá thành của KT N95 cao hơn nhiều). Tuy nhiên trên thực tế có lẽ chỉ trong môi trường bệnh viện thì ưu điểm nổi trội của N95 mới thấy vì ở đó cơ hội tiếp xúc gần với nguồn lây nhiễm cao hơn và nhân viên y tế đều đã được làm fit test nên họ chọn được KT có độ kín tối ưu cho mình.
(theo hiểu biết cá nhân thì ở các BV VN chưa có thực hành N95 fit test cho nhân viên y tế. Nếu ai có thông tin ngược lại xin cho biết).

Còn ngoài môi trường BV hay khi không được làm fit test thì ưu điểm của N95 so với surgical mask (KT Y tế) như thế nào cần phải có kiểm chứng khoa học.

Nhất là khi nguy cơ sức khỏe cho cộng đồng được đánh giá là thấp (như tại Canada, Mỹ, Australia tính đến ngày Jan 31, 2020) thì ngay cả việc mang KT y tế đại trà nơi công cộng cũng chưa cần thiết, chưa được khuyến cáo, có khi tạo hiệu ứng tâm lý không tốt, và tạo tốn kém không cần thiết. Và ngay tại bệnh viện ở những nơi này, vào thời điểm này (Jan 31, 2020) việc mang KT cũng là tùy chọn của từng cá nhân.

Phát hiện mới đây của Đức (Jan 27, 2020) về khả năng lây lan có thực của 2019_nCoV trong giai đoạn ủ bệnh (chưa có biểu hiện lâm sàng) (asymtomatic transmission) có thể sẽ là 1 trong các căn cứ quan trọng trong việc quyết định thời điểm ra khuyến cáo sử dụng KT nơi công cộng, trong thời gian đến.

7/ KT bằng vải che bụi thường dùng có hiệu quả như KT y tế hay không?

KHÔNG.

Vấn đề thực tế là ở các nước đang phát triển, kể cả TQ và các nước Đông Nam Á, nhiều nơi người dân sử dụng KT vải, rẻ tiền, tái sử dụng được để phòng tránh bụi ô nhiễm môi trường và thậm chí dùng cho cả các vụ dịch hô hấp.
Các nghiên cứu so sánh KT vải với KT y tế và N95 cho thấy các KT vải làm bằng nhiều loại vải khác nhau có tác dụng rất kém trong việc ngăn các tiểu thể có kích thước < 2500 nm (tức <2,5 micrometre). Các droplets chứa virus có đường kính < 2500 nm như vậy có khả năng gây bệnh cao khi xâm nhập vào cơ thể, vì chúng có thể khuếch tán sâu vào phế nang gây viêm phổi.
Trong khi đó KT N95 có thể ngăn được các droplets có đường kính cở 300 nm.
(ref. 4,5,6)

Kết luận:
Không nên dùng KT vải.
Chỉ nên dùng KT vải khi hoàn toàn không còn nguồn cung cấp KT y tế và KT N95, với tinh thần có còn hơn không. Nhưng phải lưu ý khi dùng là KT vải hiệu quả rất kém, đừng chủ quan tin tưởng vào nó. KT vải hình chén sát kín với mặt có tác dụng khá hơn. Và quan trọng là phải giặt hằng ngày với nước và xà phòng thật đúng cách.

HP